lundi 3 octobre 2022

マン島語と比べたスコットランド・ゲール語入門 (3)

マン島語 (マニン・ゲール語) の基礎知識を前提としてスコットランド・ゲール語 (アルバ・ゲール語) の文法を勉強するノート。テキストとしては R. Ò Maolalaigh, Scottish Gaelic in Twelve Weeks を用いる。

目次リンク:第 1 回を参照のこと。

❀

第 3 課


§17. 動名詞 (verbal noun)。tha 以外のすべての動詞には動名詞形があり、たいてい動詞の語幹に接尾辞を付して作る。マン島語でもそのことじたいは同じであるが、同源・同義の動詞がかならずしも同じ変化パターンに従うわけではない。

(a) 語幹 + adh。M. では ey か。

mol, moladh — moyll, moylley「ほめる」
pòs, pòsadh — poos, poosey「結婚する」
buail, bualadh — bwoaill, bwoalley「殴る」
leugh, leughadh — lhaih, lhaih「読む」
sgrìobh, sgrìobhadh — screeu, screeu「書く」(この 2 つ M. は (f) 型。)

(b) 語幹 + (a)inn, sinn, tinn。M. では in, yn, tyn。

faic, faicinn — (fak), fakin「見る」
faigh, faighinn — fow, feddyn「得る」
cluinn, cluinntinn — clasht, clashtyn「聞こえる」
tuig, tuigsinn — toig, toiggal「理解する」(M. は次の (c) 型か。)

(c) 語幹 + ail, tail。M. では al, ail。

gabh, gabhail — gow, goaill「とる」
fàg, fàgail — faag, faagail「残す」
cum, cumail — cum, cummal「保つ、妨げる」
tog, togail — trog, troggal「持ちあげる、建てる」
lean, leantail — lhian, lhiantyn「ついていく」(M. は (b) 型。)

(d) 語幹 + achadh。

smaoinich, smaoineachadh — smooinee, smooinaghtyn「考える」

(e) 語幹 + e。M. では不変化。

ith, ithe — ee, ee「食べる」
laigh, laighe — lhie, lhie「横になる」
suidh, suidhe — soie, soie「座る」
nigh, nighe — niee, niee「洗う」

(f) 語幹そのまま。M. でも同じ。

òl, òl — iu, iu「飲む」(これは同源語ではない。)
fàs, fàs — aase, aase「育つ」
ruith, ruith — roie, roie「走る」

(g) その他。

ceannaich, ceannach — kiannagh, kiannagh「買う」
dèan, dèanamh — jean, jannoo「する、作る」
seas, seasamh — shass, shassoo「立つ」
tuit, tuiteam — tuit, tuittym「落ちる」

不規則動詞にはべつの語根から動名詞を作るものもある:

rach, dol — (ragh), goll「行く」(M. ragh は条件時制の語幹。)
thig, tighinn — (*çhig), çheet「来る」(M. *çhig は過去従属形 jig から逆算した形。)
abair, ràdh — abbyr, gra「言う」(M. gra の g- は前置詞 *ag の異分析による。)

§18. 現在時制。現在時制は助動詞 tha と動名詞によって作る。

Tha mi ag éisteachd. — Ta mee geaishtagh.「私は聞く、聞いている」

これは文字どおりには ‘I am at listening.’ の意。M. のほうは動詞語幹 eaisht- であるが、母音で始まる動名詞の場合、この be 動詞を使った迂言形の構文 (periphrastic construction) では g- を接頭する。これは Sc. の ag に対応する前置詞のなごりなのである (Goodwin §24)。

子音の前では ag の g は発音されず、a’ とつづられる。M. ではこれが完全に消えてしまったわけである。

Tha mi a’ sgrìobhadh. — Ta mee screeu.「私は書いている」
Tha Iain a’ leughadh leabhar. — Ta Ean lhaih lioar.「ジョンは本を読んでいる」
Chan eil iad a’ dol a-mach. — Cha nel ad gol magh.「彼らは外に行かない」
Am bheil thu a’ tuigsinn Gàidhlig? — Vel oo toiggal Gaelg?「君はゲール語がわかるか」
Tha mi ag iarraidh ìm agus càise. — Ta mee geearree eeym as caashey.「私はバターとチーズがほしい」

動名詞という名のとおり、これは名詞としても働き、その場合定冠詞がつくこともある:an leughadh (m.)「読むこと」、an t-òl (m.)「飲むこと」、an fhaireachdainn (f.)「感じること」。

§19.「何 (what)」と尋ねるためには動詞の前に dé a (英 ‘what is it that’) を置く。M. では同様の構文はとらない。M. に訳すとすれば c’red「何」を使えばいいだろうか。

Dé a tha thu ag iarraidh? — C’red t’ou geearree?「君は何をほしいか」
Dé a tha thu a’ dèanamh? — C’red t’ou jannoo?「君は何をしているのか」

語彙 (抄)

Fraingeis (m.) — Frangish (f.)「フランス語」
bàrdachd — bardaght (f.)「詩」
cupa cofaidh — cappan dy chaffee (m.)「コーヒー 1 杯」

以後も同様に、名詞の性が Sc. と M. とで食い違う場合 Fraingeis (m.) — Frangish (f.) のように個別に示し、一致する場合は bàrdachd — bardaght (f.) のように後ろにのみ示す。

練習問題 1

1. What are you thinking? — Dé a tha thu a’ smaoineachadh? — C’red t’ou smooinaghtyn?
2. Ann lives in Edinburgh. — Tha Anna a’ fuireach ann Dùn Éideann. — Ta Ann cummal ayns Doon Edin.
3. Do you understand French? — Am bheil thu a’ tuigsinn Fraingeis? — Vel oo toiggal Frangish?
4. John is writing poetry. — Tha Iain a’ sgrìobhadh bàrdachd. — Ta Ean screeu bardaght.
5. Mary is doing research. — Tha Màiri a’ dèanamh rannsachadh. — Ta Moirrey jannoo research.
6. Are you coming out? — Am bheil thu a’ tighinn a-mach? — Vel oo çheet magh?
7. They want a cup of coffee. — Tha iad ag iarraidh cupa cofaidh. — T’ad geearree cappan dy chaffee.
8. James works in Glasgow. — Tha Seumas ag obair am Glaschu. — Ta Jamys ec obbyr ayns Glaschu.
9. Do you feel all right? — Am bheil thu a’ faireachdainn ceart gu leòr? — ?
10. I don’t understand. — Chan eil mi a’ tuigsinn. — Cha nel mee toiggal.

§20. 定名詞。名詞が定であるとは、(a) 固有名詞か (b) 定冠詞がついているか (c) 所有代名詞がついているかのときをいう。

§21. 動詞 is について再論。すでに Is mise Iain. — Mish Ean.「私はジョンだ」、Is tusa an tidsear. — T’ou uss yn ynseyder.「君が先生だ」、Is ise mo mhàthair. — Ish my voir.「彼女が私の母だ」といった文を見てきた。これらは主語が代名詞で述語が定名詞の文である。

しかしもし主語が代名詞ではなく定名詞で、述語も定名詞であるときには、is ではなく se (< is + e) を用いる。語順は前と同じ。このような構文がマン島語にはあるかどうか調べがつかなかった (ただ、発音の類似を見れば M. の she がコピュラ ’s + eh であるようにも見える)。かわりにアイルランド語を比較に用いる。

Se Iain an sagart. — Ir. Is é Seán an sagart.「ジョンが牧師だ」
Se Màiri mo phiuthar. — Ir. Is í Máire mo dheirfiúr.「メアリーは私の妹だ」

é, í は 3 人称の男女の人称代名詞離接形で、Ir. では主語の性に対応した形を用いている (発音どおりに ’sé, ’sí とつづることもある) のに対して、Sc. では性によらず se < is + e を用いていることが注目される。すると複数ではどうなるのか気になるところだが、少なくともこの課には例が出てこない (Ir. では Is iad ...)。

se の文を否定するには chan e にする (M. の she の否定は cha nee である。chan eil — cha nel と比べればやはり chan e — cha nee なのではないか?)。

Chan e Iain an tidsear. — Ir. Ní hé Seán an múinteoir.「ジョンは教師ではない」

肯定疑問形は se を an e に、否定疑問形は nach e にする (Ir. でコピュラの否定疑問文を見つけることができなかったので省く)。

An e Anna do mhàthair? — Ir. An í Áine do mháthair?「アンは君の母か」
Nach e an sagart an caraid agad?「その牧師は君の友人ではないのか」

これに対する答えかたは肯定なら se (Ir. is é/í)、否定なら chan e (Ir. ní hé/hí)。これは質問文の冒頭をオウム返ししているだけのいつもの方法。

第 2 課で Is mise Iain. Is tusa Anna. Is esan Seumas. というたぐいの is の文を学んだが、このような人称代名詞の前の is は se に置きかえることができる:Se mise Iain. Se thusa Anna. Se esan Seumas. このさい se のあとでは tusa でなく thusa を用いることに注意。

同様に、cha, an, nach も chan e, an e, nach e に置換でき、この場合 tu でなく thu が用いられる。また Cha mhise ... では軟音化した mise だが Chan e mise ... ではしない。

練習問題 2

1. I am John. — Is [Se] mise Iain. — Mish Ean.
2. She is Ann. — Is [Se] ise Anna. — Ish Ann.
3. Is he the teacher? Yes. — An (e) esan an tidsear? Se.
4. James is not my teacher. — Chan e Seumas an tidsear agam [mo thidsear].
5. Mary is the nurse. — Se Màiri an nurs.
6. Donald is her father. — Se Domhnall a h-athair.
7. Isn’t William your son? No. — Nach e Uilleam do mhac? Chan e.
8. Catherine is the big sister. — Se Catríona a’ phiuthar mhór.
9. You are small George. — Is tusa [Se thusa] Seòras beag.
10. Mary is their new minister. — Se Màiri am ministear ùr aca.

§22. 指示詞。ゲール語では低地スコッツ語と同様、そして日本語と同様、「この・その・あの」や「ここ・そこ・あそこ」を区別する。

(a) 指示形容詞。ほとんどの形容詞と同様、修飾する名詞の後ろにつくが、軟音化を受けない。指示形容詞がつく名詞にはふつう定冠詞もつく。Sc. は代名詞形では siud「あれ」なのに形容詞として後置のときは ud という形になるが、M. では場合によらず shid。

an dealbh seo — yn jalloo shoh「この絵」
an taigh sin — yn thie shen「その家」
a’ bheinn ud — yn beinn shid「あの山」(Sc. では女、M. では男。)

冠詞の複数形は na (M. ny):

na taighean seo — ny thieyn shoh「この家々」
na dealbhannan sin — ny jallooyn shen「それらの絵」
na caileagan ud — ny caillinyn shid「あの少女たち」

形容詞が複数つくとき指示形容詞はふつう最後。これも M. と同じ。

a’ bheinn mhór àrd sin — yn beinn mooar ard shen「その大きく高い山」

(b) 指示代名詞。seo — shoh「これ」、sin — shen「それ」、siud — shid「あれ」。複数形は 3 人称代名詞を用いて iad seo, iad sin, iad siud という。また単数では男女を区別するために e seo, i seo のように言うこともできる (こちらは任意)。M. では単複も男女も区別しない。

ほかの代名詞や名詞のように、主語や目的語になることができる。

Tha seo math. — Ta shoh mie.「これはよい」
Tha sin blasda. — Ta shen blasstal.「それはおいしい」

指示代名詞 seo, sin, siud は is の文の主語になることもでき、この場合は前述の se の構文を用いる。指示代名詞の場合この se は省略可能。M. も同様で、指示代名詞だけで ‘Here is ...’ などの意になる。これはフランス語の voici, voilà に似ている。

(Se) seo Màiri. — (She) shoh Moirrey.「こちらがメアリーです」

(c) 指示副詞。an-seo — ayns shoh「ここで」、an-sin — ayns shen「そこで」、an-siud — ayns shid「あそこで」。

[§22a.]「〜はどこですか」。Càite am bheil am banca? — Cre vel yn bank?「銀行はどこですか」

次の違いに注意:

Tha an cat an-sin. — Ta’n kayt ayns shen.「猫はそこにいる」
Sin an cat. — Shen yn kayt.「それが猫だ/そこにいるのが猫だ」

語彙 (抄)

an duine — yn dooinney (m.)「男」
an t-aran — yn arran (m.)「パン」
an sgian — yn skynn (f.)「ナイフ」
an baile — yn balley (m.)「町」
a’ bhasgaid — yn vaskaid (f.)「バスケット」
a-rithist — reesht「また、ふたたび」

練習問題 3

1. this girl — a’ chaileag seo — yn chaillin shoh
2. that shop — a’ bhùth sin — ?
3. yon town — am baile ud — yn balley shid
4. that woman there — am boireannach sin an-sin — yn ven shen
5. this is my sister — (se) seo mo phiuthar — (she) shoh my huyr
6. there is the knife — sin an sgian — shen yn skynn
7. the bread is yonder — tha an t-aran an-siud — ta’n arran ayns shid
8. there is that mountain again — sin a’ bheinn ud a-rithist — shen yn beinn shid reesht
9. this is cold — tha [se] seo fuar — ta shoh feayr
10. that is very good — tha [se] sin glé mhath — ta shen feer vie

§23. 数詞。0 から 10 までの基数詞:

0 neoini — neunhee
1 aon — un
2 dà — daa
3 trì — t(h)ree
4 ceithir — kiare
5 cóig — queig
6 sia — shey
7 seachd — shiaght
8 ochd — hoght
9 naoi — nuy
10 deich — jeih

数えるときや後続名詞のないとき、1 から 10 の数詞には a をつけ、このさい dà は軟音化、aon と ochd には h- がつく:a h-aon (または aonan), a dhà, a trì, a ceithir, a cóig, a sia, a seachd, a h-ochd, a naoi, a deich。M. ではこういうことはないが、かわりに 1 は unnane, 2 は jees と数える。

11 から 19 の数は deug をつけ、これは 12 の場合のみ軟音化する。M. では jeig で、12 のみ軟音化することも同じ。

11 a h-aon deug — unnane jeig
12 a dhà dheug — daa yeig (jees ではない)
13 a trì deug — tree jeig
14 a ceithir deug — kiare jeig
15 a cóig deug — queig jeig
16 a sia deug — shey jeig
17 a seachd deug — shiaght jeig
18 a h-ochd deug — hoght jeig
19 a naoi deug — nuy jeig

練習問題 4

(a) 1 + 8 = a naoi — nuy
(b) 2 + 3 = a cóig — queig
(c) 8 − 2 = a sia — shey
(d) 6 × 3 = a h-ochd deug — hoght jeig
(e) 14 ÷ 2 = a seachd — a shiaght
(f) 12 + 7 = a naoi deug — nuy jeig
(g) 10 ÷ 10 = a h-aon — unnane
(h) 7 + 8 = a cóig deug — queig jeig

§24. 方向の副詞。話者との位置関係を表示する副詞はふつう、静止点と運動とを区別する。加えて話者へ向かってくる方向と話者から遠ざかる方向とを区別する場合もある。

(a)「上・下」。(i) 上にある、下にあるという静的な位置と、(ii) 上へ、下へという運動とを区別する。M. では上下の位置関係だけが大事で話者との相対位置は関係ないので分類が食い違う。

shuas — heose「上に・で」、suas「上へ (行く)」、a-nuas/a-nìos「上へ (来る=つまり下から来る)」。後 2 者は M. では seose「上へ」と neese「下から (上へ)」の組と合併において一致するか。

shìos — heese「下に・で」、sìos「下へ (行く)」、a-nuas「下へ (来る=つまり上から来る)」。M. では sheese「下へ」と neose「上から」。

a-nuas は「上へ (来る)」と「下へ (来る)」の両方に使われるので混乱しやすい。若い話者のなかには a’ dol a-nuas や a’ tighinn sìos と言う者もいるが正しくないので注意すべき。

2 つの a-nuas を区別する方言もあり、その場合 a-nìos を「上へ・下から (来る)」に使う。つまり shuas, suas, a-nìos というわけで母音が一致していないようであるが、これらを訳した M. が heose, seose, neese なのでぴったり対応している。だからむしろ (Goodwin §47 のように) 母音のほうに着目して、shuas「上で」、suas「上へ」、a-nuas「上から」の組と shìos「下で」、sìos「下へ」、a-nìos「下から」の組とに整理しなおしたほうがすっきりするのではないか。

(b)「こちらに・あちらに (over t/here)」。これも静止と運動を区別する。

a-bhos「こちらに・こちらでは」、a-nall「こちらへ (話者に向かってくる)」
thall「あちらに・あちらでは」、a-null「あちらへ (話者から離れていく)」

すでに見た an-seo, an-sin, an-siud とこれらを併用することも多い:Tha Màiri a-bhos an-seo.

thall と a-bhos は指示詞と違って非特定的 (non-specific) であり、thall は正確な位置を特定することなく「話者の近場ではない」、a-bhos は「話者の近場に」の意。「この/あのあたりでは」のように訳すのがよいか。

(c)「中・外」。やはり静止と運動を区別。

a-staigh — sthie「中で」、a-steach — stiagh「中へ」
a-muigh — mooie「外で」、a-mach — magh「外へ」

a-steach は Sc. のすべての方言で使われるわけではなく、a-staigh が位置と運動両方に使われる傾向がある。

§25. 曜日・月・季節。マン島語は曜日についてつづりの揺れが多く、また月についてはさらに名称が多用であるが、なるべく Sc. に似ているものを 1 つ選んで挙げた。

Di-Luain — Jeluain「月曜日」
Di-Màirt — Jemayrt「火曜日」
Di-Ciadaoin — Jecrean「水曜日」
Diar-Daoin — Jerdein「木曜日」
Di-hAoine — Jeheiney「金曜日」
Di-Sathairne — Jesarn「土曜日」
Di-Domhnaich/Latha na Sàbaid — Jedoonee/Doonaght「日曜日」

am Faoilteach — Jerrey Geuree「1 月/冬の終わり」
an Gearran — Yn chied vee jeh’n arragh「2 月/春の初め」
am Màrt — Mart「3 月」
an Giblean — Averil「4 月」
an Céitean — Boaldyn「5 月」
an t-Ògmhìos — Mean Souree「6 月/夏の半ば」
an t-Iuchar — Jerrey Souree「7 月/夏の終わり」
an Lùnastal — Luanistyn「8 月」
an t-Sultain — Mean Fouyir「9 月/秋の半ば」
an Damhair — Jerrey Fouyir「10 月/秋の終わり」
an t-Samhain — Sauin「11 月」
an Dubhlachd — Mee Veanagh y Gheuree「12 月/冬の半ば」

an t-Earrach — arragh「春」
an Samhradh — sourey「夏」
am Foghar — fouyr「秋」
an Geamhradh — geurey「冬」

四季の名は Sc. ではすべて男性だが、M. では fouyr「秋」のみ女性。「〜に」という場合は as t-Earrach, as t-Samhradh, as t-Fhoghar, anns a’ Gheamhradh。

§26. 強勢接尾辞。すでに第 2 課 §9 で見たように、強勢代名詞は代名詞に強勢接尾辞のついた形になっている (M. では単数がわかりにくいが):

mi + se → mise — mee + s → mish
thu + sa → thusa — oo + s → uss
e + san → esan — eh + syn → eshyn
i + se → ise — ee + ish → ish
sinn + ne → sinne — shin + yn → shinyn
sibh + se → sibhse — shiu + ish → shiuish
iad + san → iadsan — ad + syn → adsyn

この強勢接尾辞はほかの品詞にもつくことができ、強調や対比の意味を与える。もっぱら (a) 前置詞的代名詞や、(b) 所有代名詞のついた名詞の後ろについて使われる。その接尾辞は 1 単が -se でなく -sa となることを除いて上記のとおりである (M. はすべて上のまま)。

(b) の用法は M. では不可能である。古典期以前の初期マン島語 (Early Manx) にはあったようだが、後期には完全に廃れている (Lewin 2016, ‘The Syntax of the Verbal Noun in Manx Gaelic’ (Draft), p. 13)。

an cù agamsa, mo chù-sa — yn coo ayms「私の犬」
an cat agadsa, do chat-sa — yn kayt ayds「君の猫」
an taigh aigesan, a thaigh-san — yn thie echeysyn「彼の家」
an càr aicese, a càr-se — yn car ecksh「彼女の車」
an t-aodach againne, ar n-aodach-ne — yn eaddagh ainyn「私たちの服」
an leabhar agaibhse, ur leabhar-se — yn lioar euish「君たちの本」
an sgoil acasan, an sgoil-san — yn schoill ocsyn「彼らの学校」

前置詞的代名詞に結合する場合はハイフンはふつう書かれない。M. 3 単女が *eckish でなく ecksh なのは例外。

語彙 (抄)

siùcar — shugyr (m.)「砂糖」
doras — dorrys (m.)「扉、ドア」
eile — elley「ほかの、べつの」
bainne — bainney (m.)「ミルク」
ugh, 複 uighean — ooh, ooghyn (f.)「卵」
brot — brott (m.)「スープ」
a-nochd — noght「今夜」
gu — dy「〜へ (英 to)」
biadh — bee (m.)「食べ物」
salann — sollan (m.)「塩」
gu leòr — dy liooar「十分な、十分に」

dimanche 2 octobre 2022

マン島語と比べたスコットランド・ゲール語入門 (2)

マン島語 (マニン・ゲール語) の基礎知識を前提としてスコットランド・ゲール語 (アルバ・ゲール語) の文法を勉強するノート。テキストとしては R. Ò Maolalaigh, Scottish Gaelic in Twelve Weeks を用いる。

やっていてこれはどうもスコットランド・ゲール語の勉強というよりマン島語の勉強だという感触が濃厚である。なにしろ Sc. についてはこの入門書に書いてあることを読んでインプットしているだけなのに対して、M. については答えなどないものを自分で訳しては文法書や辞書で確かめるという能動的な作業になっているためである。あやふやだった部分の確認も進み M. の能力は着々と身についている実感があるが、Sc. のほうはこれで本当に頭に入るのかという疑念がもたげている。ともあれやっていくしかない。

目次リンク:第 1 回を参照のこと。

❀

第 2 課


§9. 強勢代名詞。mise, t(h)usa, esan, ise, sinne, sibhse, iadsan。M. では mish, uss, eshyn, ish, shinyn, shiuish, adsyn で、これもそっくりであることがわかる。ゲール語では通常、強調や対比の目的では発音の強めではなく強勢接尾辞を用いる。

つまりこれは人称代名詞に接尾辞のついた形だったわけである。マン島語では mee → mish、ou → uss、eh → eshyn、ee → ish のように字面が変わっているためそうは思いにくかったのだが、たしかに発音だけ見れば通常の代名詞の後ろに子音や音節が加わっているとわかる。スコットランド・ゲール語ではそれはまったく一目瞭然で、mi, thu, e, i, sinn, sibh, iad の後ろになにかがついた形になっている。

Tha Iain beag ach tha mise mór. — Ta Ean beg agh ta mish mooar.「ジョンは小さいが私は大きい」
Ciamar a tha thusa? — Kys t’ou uss?「君のほうは元気か」

§9a.「あなたは誰ですか」。có「誰」+代名詞の強勢形もしくは通常形。

Có thusa? / Có thu? — Quoi uss? / Quoi oo?「君は誰か」
Có ise? / Có i? — Quoi ish? / Quoi ee?「彼女は誰か」

§10. 動詞 is。ゲール語に be 動詞は 2 つある。tha と is である (M. では ta と s’, she)。「私はジョンだ」「彼はジェームズだ」のような文では is を使う。代名詞の強勢形はふつう is とともに使う。

Is mise Iain. — (She) mish Ean.「私はジョンだ」
Is sibhse an tidsear. — (She) shiuish yn ynseyder.「あなたが先生です」

§10a. tha と is の違いについて。コツとしては be 動詞の述語が名詞のときは is、それ以外 (形容詞とか副詞とか) のときは tha。また is には強勢がなく、ふつう s のように発音される。

§10b. is の否定形と疑問形。is の否定は cha または chan:

Cha mhise Iain. — Cha nee mish Ean.「私はジョンではない」
Chan esan Seumas. — Cha nee eshyn Jamys.「彼はジェームズではない」

cha は母音の前では chan になり、cha は mise のみ軟音化する (M. ではコピュラの従属形 nee のほうに n が入っているので変わらない)。

肯定疑問形は is のかわりに an (mise の前では am):

Am mise Iain? — Nee mish Ean?「私はジョンか」
An tusa Anna? — Nee uss Ann?「君はアンか」

否定疑問形は is のかわりに nach:

Nach mise Iain? — Nagh nee mish Ean?「私はジョンではないのか」

上記の質問に対する答えには、つねに is の肯定・否定いずれかの形と、適切な代名詞の非強勢形を含めねばならない:is mi 対 cha mhi、is tu 対 cha tu など。マン島語では代名詞はいらない:人称によらず she 対 cha nee だけ。

練習問題 1

1. I am Ann. — Is mise Anna. — Mish Ann.
2. He is Calum. — Is esan Calum. — Eshyn Calum.
3. She is Peggy. — Is ise Peigi. — Ish Peggy.
4. You aren’t James. — Cha tusa Seumas. — Cha nee uss Jamys.
5. They aren’t the Gaelic class. — Chan iadsan an clas Gàidhlig. — Cha nee adsyn class ny Gaelg.〔マン島語訳がわからない単語は英語をそのまま置いておくことにする。〕
6. She isn’t Mary. — Chan ise Màiri. — Cha nee ish Moirrey.
7. Aren’t you Donald? No. — Nach tusa Domhnall? Cha mhi. — Nagh nee uss Donald? Cha nee.
8. Are you John? Yes. — An tusa Iain? Is mi. — Nee uss Ean? She.
9. They are Peggy and Mary. — Is iadsan Peigi agus Màiri. — Adsyn Peggy as Moirrey.
10. You are the teacher. — Is sibhse an tidsear. — Shiuish yn ynseyder.

§11. 性。女性と男性あり、暗記するしかない。boireannach「女」が男性名詞というような例すらある。女性名詞はふつう定冠詞主格形のあとで軟音化し、形容詞は女性名詞に後置されるとき軟音化する。

男性 an gille beag — yn guilley beg「小さな少年」
女性 a’ chaileag bheag — yn chaillin veg「小さな少女」

madainn mhath — moghrey mie「おはよう」
feasgar math — fastyr mie「こんばんは (evening)、こんにちは」
oidhche mhath — oie vie「おやすみ」

madainn と oidhche — oie は女性なので軟音化している。残りは男性。

§12. 代名詞 fear と té。fear (m.) と té (f.) はふつう「男」「女」を意味するが、代名詞として ‘one’ の意味でも働く。fear は男性名詞に、té は女性名詞に代わる。日本語なら「やつ」や「の」で訳せるだろう。

leabhar「本」:fear mór「大きいの」
deoch「飲み物」:té bheag「小さいの」

マン島語では Sc. fear に対応する fer (これも通常「男」を意味する名詞) が、男女どちらの名詞にも使えるようである。Broderick の辞書 fer の項には v’ee fer veg「それ (=雌鶏) は小さいやつだった」という例文が出ており、女性の代名詞 ee を受けて fer と言っていて、しかも beg が軟音化しているので fer じたい女性名詞扱いされていることがわかる。

§13. ゲール語の格。主格 (nominative)、前置格 (prepositional)、属格 (genitive) がある。主格は伝統的な主格と対格に対応する。前置格は伝統的な与格におおむね対応し、前置詞のあとにのみ用いられる (マン島語文法ではふつうに与格 dative と呼ぶが、格変化は痕跡としてのみ残っている)。詳しくは第 6, 7 課で。

§14. 定冠詞。定冠詞はそれが限定する名詞に先行し、性・数・格において一致する。Sc. では an, an*, na, nan の 4 形を区別しうる (* は次の語を軟音化させることを示す)。M. では y(n) と ny だが、軟音化・鼻音化の有無を区別するならさらに細分化される。

主格形。男性名詞には an、女性名詞には an*。M. でも男性には y(n)、女性には y(n)*。M. では母音の前では yn になりそれ以外では n があってもなくてもよい感じだが、Sc. ではもっと細かく形が変わる:

(i) 男性冠詞 an。唇音 b, f, m, p の前では am、母音の前では an t-、それ以外は an。

am fear — yn fer「男」、am peann — yn phenn「ペン」(M. では女);
an t-uisge — yn ushtey「水」、an t-ìm — yn eeym「バター」(M. では女)、an t-eilean — yn ellan「島」(M. では男女どちらとも);
an sagart — yn saggyrt「聖職者」、an taigh — yn thie「家」、an loch — yn logh「湖」(M. では女)

以上の例示から明らかなように、名詞の性は Sc.—M. 間でしばしば食い違うようである。

(ii) 女性冠詞 an*。b, c, g, m, p の前では a’* (n が発音されないからつづりでも消える)、s, sl, sr, sn の前 (sg, sp, st は別) では an t-、f の前では an*、それ以外つまりすべての母音と d, n, t, l, r, sg, sp, st の前では an。

a’ chlach — y chlagh「石」、a’ bhó — y vooa「牝牛」、a’ Bheurla — y Vaarle「英語」;
an fhuil — yn uill (< fuill)「血」、an fheòl — yn eill (< feill)「肉」;
an t-sùil — yn hooill (< sooill)「目」、an t-sràid — yn (s)traid「通り」;
an deoch — yn yough (< jough)「飲み物」、an obair — yn obbyr「仕事」、an sgoil — yn schoill「学校」。

たまたまということもあるが、いま挙げた 10 組はすべて両言語とも一致して女性名詞である。つまり Sc. の男性は M. で女性になることもあるが Sc. の女性は M. でも女性、という傾向のあることを指摘できるかもしれない (が、もちろんつねにうまくはいかない:たとえば an tì — yn tay「茶」は Sc. では女、M. では男)。

また正書法に関して言えることとして、Sc. の軟音化は t-sr などにおける s や fh のように発音しない字を書くので原形がわかりやすいのに対して、M. では発音どおりに書く、そうすると上で括弧書きした語のように原形が跡形も残らない場合がある。つまり M. では軟音化の規則を理解しもとの単語を知っていないと辞書を引くこともできないところ、Sc. では h を省くだけで単語を見つけられるので文章を読む人にとっては取り組みやすい。

さて Sc. では女性冠詞はすべての語を軟音化させるわけではない。これに対し M. は軟音化しうる子音はすべてさせるのであって、違いを挙げれば d は gh に、s と t は h に、sl と sn (まれ) はそれぞれ l, n になる。これら以外の子音 n, r, l と sk, sp, st はそもそも軟音化をしないので女性冠詞でも変異しない。

Sc. で女性名詞の歯音 d, t が軟音化されないことはとくに要注意であって、これゆえ d, t で始まる名詞は冠詞がついていても性を識別するのが難しい。

t-s, t-sl, t-sr, t-sn における s は発音されず、したがって t, tl, tr, tn と読む。sg, sp, st の前で t- がつかないのは tg-, tp-, tt- で始まることが許されないからである。

§14a. 冠詞の用法。名詞が類全体を指し示すのに用いられるときは冠詞つき単数がしばしば使われる:

am bradan — yn braddan「鮭 (というもの)」
an t-each — yn eagh「馬 (というもの)」
am feur — yn faiyr「草 (というもの)」

冠詞は抽象名詞のまえではつねに用いられる。M. ではかならずしもそうではないが、つけてもかまわない。

an aois — yn eash「年齢」
an sgìos — yn skeeys「疲れ」

練習問題 2

1. leabhar, an leabhar — lioar, yn lioar「本」
2. ceòl, an ceòl — kiaull, yn kiaull「音楽」
3. craobh, a’ chraobh — billey, yn billey (m.)「木」
4. pìob, a’ phìob — ?「パイプ」
5. bean, a’ bhean — ben, yn ven「女」
6. feannag, an fheannag — fannag, yn annag「カラス」
7. sràid, an t-sràid — straid, yn traid「通り」
8. sporan, an sporan — sporran, yn sporran「財布」
9. pàipear, am pàipear — pabyr, yn pabyr「紙」
10. té, an té — ?「女」

§15. 所有構文。Sc. には 2 通りの所有構文があり、いずれも人称代名詞を用いる。1 つめは所有代名詞を名詞の前に置くもの。2 つめは定冠詞と前置詞的代名詞 aig を用いるもの。これまた M. でも両方可能である。

(i) 所有代名詞。子音の前では mo*, do*, a*, a, ar, ur, an/am。母音および f+母音の前では m’, d’/t’, a, a h-, ar n-, ur n-, an/am。M. では名詞のイニシャルには関係なく my*, dty*, e*, e, nyn だが母音の前では m’, dt’ となってもよく、nyn は複数すべての人称に共通であり次の語を鼻音化するのであった。Sc. の ar n-, ur n- における n- の要素はこの鼻音化に対応しているように見える。単数は 4 組ともよく似ており、とくに女性の e が母音で始まる名詞につくとき h- を伴うことも共通している。

mo mhàthair — my voir (< moir)「私の母」
do bhràthair — dty vraar (< braar)「君の兄、弟」
a phiuthar — e huyr (< shuyr)「彼の姉、妹」
a cas — e cass「彼女の足」
ar mac — nyn mac「私たちの息子」
ur nighean — nyn inneen「君たちの娘」
an làmhan — nyn laueyn「彼らの手 (複数)」

m’athair — m’ayr「私の父」
d’aodann — dt’eddin「君の顔」
a athair, a h-athair, ar n-athair, ur n-athair, an athair — e ayr, e h-ayr, nyn ayr

所有代名詞はふつう、いわゆる譲渡不可能物 (inalienable)、すなわち身体部分や血縁関係などについて使われる。M. のほうでは最終期には所有代名詞がほぼ廃れつつあり、ec による表現が普通になっていた。したがって Sc. のように譲渡不可能性による区別があったかどうかわからない (Broderick I:44 はそれに言及していない;ただし同所で与えられている 7 つの例はすべて身体部分か親族関係についてであった)。

(ii) 前置詞的代名詞を用いた代替構文。定冠詞+名詞+aig (M. ec) の人称形で作る。

an cat agam — yn kayt aym「私の猫」
an cù agad — yn coo ayd「君の犬」
an leabhar aige — yn lioar echey「彼の本」
an t-airgead aice — yn argid eck「彼女のお金」
a’ bhó againn — y vooa ain「私たちの牝牛」
an obair agaibh — yn obbyr eu「君たちの仕事」
an deoch aca — yn yough oc「彼らの飲み物」

この所有構文はふつういわゆる譲渡可能物 (alienable) について用いられる。

練習問題 3

1. my sister — mo phiuthar — my huyr
2. your mother — do mhàthair — dty voir
3. her father — a h-athair — e h-ayr
4. their son — am mac — nyn mac
5. his foot — a chas — e chass
6. our dog — an cù againn — yn coo ain
7. their money — an t-airgead aca — yn argid oc
8. your cow — a’ bhó agaibh — y vooa eu
9. her work — an obair aice — yn obbyr eck
10. her eye — a sùil — e sooill

§16. 形容詞の位置と地位。形容詞はふつうそれが修飾する名詞に後置される。例外は少数。女性名詞の後ろの形容詞は (主格形では) 軟音化する。男性名詞の後ろの形容詞は (主格形では) 軟音化しない。

男性:cù mór — coo mooar「大きな犬」、còta dearg — cooat jiarg「赤いコート」、taigh beag — thie beg「小さい家」、òran math — arrane mie「よい歌」
女性:caileag bheag — inneen veg「小さな少女」、léine gheal — lheiney ghial/yial「白いシャツ」、uinneag shalach — uinnag hollagh (< sollagh)「汚い窓」、oidhche mhath — oie vie「よい夜を=おやすみなさい」

名詞には複数の形容詞がつくことがあるが、その場合は一定の順序がある。mór, beag のような大きさを表す語はつねに形容詞列の最初に現れる。M. についてもおそらく同様のことが言えるようであり、Broderick I:39–40 は「複数の形容詞が限定的位置に立つ例の僅少さゆえ、形容詞の並ぶ順番というものがあったとしてそれを示すのは困難である」とはしつつも、mooar と beg などいくつかの語はほかの形容詞に先行することを認めている。

cù mór dubh — coo mooar doo「大きな黒い犬」
léine bheag gheal — lheiney veg ghial「小さな白いシャツ」

女性名詞は後続の限定的形容詞すべてを軟音化する。軟音化を受けるのは限定的形容詞のみであり、述語的形容詞はそうではないことに注意:

bròg bheag — braag veg「小さな靴」
Tha a’ bhròg beag. — Ta’n vraag beg.「靴は小さい」
clach throm — clagh hrome「重い石」
Tha a’ chlach trom. — Ta’n chlagh trome.「石は重い」

(i) 名詞に先行する形容詞。若干の形容詞は修飾する名詞に先行する。もっとも重要なのは seann — shenn「古い、老いた」、deagh「よい」、droch — drogh「悪い」で、これらはいずれも後続の名詞を軟音化する (マン島語でも:Goodwin §12)。ただし seann の場合は d, t, s を除く (M. shenn も歯音は除く:Kewley Draskau, p. 74)。

seann duine — shenn dooinney「高齢の男」(ただし先述の説明に反して shenn ghooinney の用例も観察される)
droch bhiadh — drogh vee (< bee)「悪い食べ物」

主格の冠詞がある場合、これら形容詞に先行し、deagh, droch の前では an の形をとる。seann に関しては、男性名詞の前にある場合冠詞は an、女性名詞の前にある場合は an t- となる。

(M. では Broderick にも Kewley Draskau にも、これら特別な形容詞に対する冠詞や所有小辞の位置に関して明言した記述を見つけられなかったが、後者の前掲箇所に my henn charrey と yn Ard-Vaylee という例はあるため、おそらく成り立ちそうである。)

an deagh sheinneadair (m.)「よい歌手」
an droch shìde — yn drogh emshir (f.)「悪い天気」
an t-seann bhròg — yn henn vraag (f.)「古い靴」

(ii)「同じ、同一の」。Sc. の形容詞 aon と dearbh も修飾する名詞に先行して軟音化させ、やはり冠詞はそれらの前に立つ。それらと同源の M. un (これは基数詞 1 でもある) と jarroo も同様である (jarroo の軟音化についての記述は確認できなかったが、形容詞が前に立った場合の一般的な規則として Goodwin §186.13)。しかし M. で「同じ」を表すもうひとつの表現 cheddin は名詞に後置される。

an aon chàr — yn un char「同じ車」
an dearbh rud — yn jarroo red「まさにそのもの/こと」

(iii)「とても」「あまりに」。ro — ro「あまりに」と glé — feer「とても」は後続の形容詞を軟音化する (後者の組は同源語ではないが、意味は同じ ‘very’ であるし形容詞に先行し軟音化させる点でも同じ)。

glé mhath — feer vie「とてもよく」
glé mhór — feer vooar「とても大きい」
ro bheag — ro veg「あまりに小さい」

この 1 つめが「よい」ではなく「よく well」という訳になるのは、少なくとも M. では feer や ro がつくとき副詞を作る dy は消えるからであって、おそらく Sc. でも gu が消えてそうなるということであろう。

語彙 (抄)

bòrd — boayrd (m.)「食卓、テーブル」
bó — booa (f.)「牝牛」
bàta — baatey (m.)「小舟、ボート」
gorm — gorrym「青い」

練習問題 4

1. bòrd beag — boayrd beg「小さい食卓」
2. bó mhór — booa vooar「大きい牝牛」
3. balach math — guilley mie「よい少年」
4. oidhche dhorcha — oie ghorraghey「暗い夜」
5. bròg shalach — braag hollagh「汚い靴」
6. bàta dearg — baatey jiarg「赤いボート」
7. seann bhàta — shenn vaatey「古いボート」
8. deagh chaileag「よい少女」
9. droch shìde — drogh emshir「悪い天気」
10. seann chàr gorm — shenn char gorrym「古い青い車」

語彙 (抄)

goirt — gonnagh「痛む (形容詞 sore)」
deas — jesh「右の」
clì — clee「左の」
beagan — beggan「ちょっと、少量・少数」
cruaidh — creoi「硬い」
ùr — oor「新しい、作りたての」
suidh — soie「座る」

samedi 1 octobre 2022

マン島語と比べたスコットランド・ゲール語入門 (1)

先日まで「マン島語入門」と題して行った 15 回の連載を通じてマン島語の初歩を身につけられたので、この知識を生かしてスコットランド・ゲール語の学習に移りたい。両言語は非常に近い関係にあり文法も語彙もよく似ているので、マン島語の復習さらにはより深い理解のためにもこれは有用であると確信している。

テキストとしては R. Ò Maolalaigh, Scottish Gaelic in Twelve Weeks を用いる。この教程に沿って学習を進めるが、この記事はその本を翻訳するものではなく、それを要約しさらにマン島語で言えばこれこれだということを比較しながら勉強していく私の学習ノートのようなものと考えられたい。以後このシリーズの記事で Sc. はスコットランド・ゲール語、M. はマン島語を表す略号とする。さらにアイルランド語を Ir. と略記する場合もある。

目次リンク:第 1 課・第 2 課・第 3 課・第 4 課・第 5 課・第 6 課・第 7 課・第 8 課・第 9 課・第 10 課・第 11 課・第 12 課

❀

第 1 課


§1. 代名詞。Sc. の人称代名詞は mi, thu, e, i, sinn, sibh, iad。対して M. は mee, oo, eh, ee, shin, shiu, ad。最初の 5 つは発音も事実上同じと思ってよいだろう (thu の th は読まない)。

§2. be 動詞 tha。マン島語では ta。語順もまったく同じ。単語もとてもよく似ているので、逐語訳でそのまま通じるであろう:

Sc. Tha mi sgìth. — M. Ta mee skee.「私は疲れている」
Tha thu làidir. — T’ou lajer.「君は強い」
Tha e fuar. — T’eh feayr.「彼は冷たい/それ (天候) は寒い」
Tha sinn blàth. — Ta shin blah.「私たちは温かい」
Tha sibh fliuch. — Ta shiu fliugh.「君たちは湿っている」
Tha iad an-seo. — T’ad ayns shoh.「彼らはここにいる」

an-seo「ここ」、an-sin「そこ」、an-siud「あそこ」という場所の副詞が 3 つ出てくるが、これは M. では ayns shoh, ayns shen, ayns shid であって、前置詞と指示代名詞の組みあわせであることが明らかである。M. では依然 2 語としてみなされているものが Sc. では 1 語に近づいている、ちなみにこれがアイルランド語になるとハイフンもなく anseo, ansin, ansiúd と書かれることになる。

残りの形容詞についても対応は明らか:òg — aeg「若い」、beag — beg「小さい」、math — mie「よい」、gu math — dy mie「よく」。ただ toilichte「幸せな」だけは対応語がわからなかった。以後、わからないものはときどき出てくるが重要な例文でないかぎりは訳すことにこだわらず適宜省略する。

§3. 不定名詞。不定冠詞がない。cù — coo「犬」、càr — car「車」、deoch — jough「飲み物」、taigh — thie「家」、airgead — argid「お金」。

§3a.「〜がある/いる」。tha の主語が不定名詞であるとき「ある/いる」と訳せる。

Tha cat an-seo. — Ta kayt ayns shoh.「猫がここにいる」
Tha caistealan an Glaschu. — Ta cashtallyn ayns Glaschu.「グラスゴーには (複数の) 城がある」

§4.「もっている」。英 ‘have’ を表す動詞がない。かわりに tha と前置詞 aig (M. ec) を用いる。

Tha cat aig Iain. — Ta kayt ec Ean.「ジョンには猫がいる」
Tha leabhar aig Anna. — Ta lioar ec Ann.「アンには本がある」

§4a. 前置詞的代名詞。aig の人称変化は agam, agad, aige, aice, againn, agaibh, aca。M. の ec は aym, ayd, echey, eck, ain, eu, oc。複数の 1, 2 人称では M. のほうが際立って短い。だが最初と最後の音は一致しているので、M. では中間の ga が潰れたものではないか (ここで英 ‘and’ を表す語が Sc./Ir. agus — M. as であることも思いおこしたい)。

Tha taigh aige. — Ta thie echey.「彼には家がある」
Tha airgead aca. — Ta argid oc.「彼らにはお金がある」

練習問題 1

マン島語の教科書 First Lessons in Manx には解答がいっさいなかったので、こちらの本には解答がついているのを見ると感動してしまう。せっかくなのでスコットランド・ゲール語とマン島語両方に訳していこう (ただ、対応語がわからない場合も出てくるのでかならずしも同源語にこだわらず、英語の問題文の意味を通せればよいことにする)。

1. Mary is happy. — Tha Màiri toilichte. — Ta Moirrey booiagh.
2. John is strong. — Tha Iain làidir. — Ta Ean lajer.
3. I am warm. — Tha mi blàth. — Ta mee blah.
4. They are cold. — Tha iad fuar. — T’ad feayr.
5. We are here. — Tha sinn an-seo. — Ta shin ayns shoh.
6. Ann has a book. — Tha leabhar aig Anna. — Ta lioar ec Ann.
7. James has a car. — Tha càr aig Seumas. — Ta car ec Jamys.
8. I have a drink. — Tha deoch agam. — Ta jough aym.
9. We have a house. — Tha taigh againn. — Ta thie ain.
10. She has a boy. — Tha balach aice. — Ta guilley eck.

§4b.「知っている」。動詞 tha と名詞 fios「知識」と前置詞 aig。これも M. で ta + fys + ec と敷き写し。事実に関する知識のみを言い、人について面識があることはべつの表現を使うことも M. と同じ。

tha f(h)ios aig Iain — ta fys aig Ean「ジョンは知っている」
tha f(h)ios agam — ta fys aym「私は知っている」

§5. tha の否定形と疑問形。否定では tha のかわりに chan eil を使うが、M. では cha nel。つづりの切りかた、語境界の認識が違う?

Chan eil Iain mór. — Cha nel Ean mooar.「ジョンは大きくない」
Chan eil cat aig Màiri. — Cha nel kayt ec Moirrey.「メアリーには猫がいない」

肯定疑問形を作るには tha を am bheil で置きかえる。M. では vel なので、決定疑問文を作る小辞 am にあたる語のぶん簡略化されている。

Am bheil Seumas sgìth? — Vel Jamys skee?「ジェームズは疲れているか」
Am bheil airgead agad? — Vel argid ayd?「君にはお金があるか」

否定疑問形を作るには tha を nach eil で置きかえる。M. では nagh vel なのでよく対応している。

Nach eil iad math? — Nagh vel ad mie?「彼らは善良ではないのか」
Nach eil taigh aice? — Nagh vel thie eck?「彼女には家がないのか」

§6. 質問への応答。Yes/No にあたる単一の語がなく、質問に答えるには質問の主動詞をオウム返しする、そのさい主語は繰りかえす必要がない。以上ぜんぶ M. とまったく同じ。

Am bheil thu gu math? Tha. / Chan eil. — Vel oo dy mie? Ta. / Cha nel.「君は元気か。はい/いいえ」
Nach eil i an-sin? Tha. / Chan eil. — Nagh vel ee ayns shen? Ta. / Cha nel.「彼女はそこにいないのか。いる/いない」

日本語話者への注意として言うと、否定疑問文では Yes/No と日本語の「はい/いいえ」が逆になる、これは英語とゲール語が同じということである。

[§6a.] 出身を尋ねる。Có ás a tha thu?「君はどこ出身か」。M. では Cre ass t’ou? ás — ass が「それのなかから、そこから」の意で、語順も一致している (a にあたる関係小辞が M. にはない)。

§7.「〜しかもっていない」。ach (M. agh) はふつう「しかし」を意味するが、「〜しか」の意味の but でもある。

Chan eil sgilling aig Seumas. — Cha nel skillin ec Jamys.「ジェームズは一銭ももっていない」
Chan eil aig Seumas ach sgilling. — Cha nel agh skillin ec Jamys.「ジェームズは一銭しかもっていない」

練習問題 2

1. Ann is not tired. — Chan eil Anna sgìth. — Cha nel Ann skee.
2. James is not there. — Chan eil Seumas an-sin. — Cha nel Jamys ayns shen.
3. Mary doesn’t have a dog. — Chan eil cù aig Màiri. — Cha nel coo ec Moirrey.
4. We have no money. — Chan eil airgead againn. — Cha nel argid ain.
5. Is John cold? — Am bheil Iain fuar? — Vel Ean feayr?
6. Does Donald have a drink? — Am bheil deoch aig Domhnall? — Vel jough ec D.?〔マン島語でのつづりがわからない。〕
7. Do they have any money? — Am bheil airgead aca? — Vel argid oc?
8. I only have a penny. — Chan eil agam ach sgilling. — Cha nel agh skillin aym.
9. Isn’t Donald happy? — Nach eil Domhnall toilichte? — Nagh vel D. booiagh?
10. Doesn’t he have a car? — Nach eil càr aige? — Nagh vel car echey?

§8. 副詞。副詞はしばしば gu+形容詞で作られる。M. では dy+形容詞:math, gu math — mie, dy mie「よい、よく」。dona, gu dona — donney, dy donney「悪い、悪く」。gu luath — dy leah「すぐに、速く」。

§8a.「調子はいかがですか」:Ciamar a tha thu? — Kys t’ou?「君は元気か」

語彙 (抄)

gu dearbh — dy jarroo「まことに (indeed)」
nis — nish「いま」
no — ny「または」
idir — edyr「まったく (at all)」
uile — ooilley「すべての」
an-diugh — jiu「今日」